شکسته فریاد

یادداشت هایی پراکنده از کتاب «مکتب در فرایند تکامل»

shekastefaryad — Mon, 09 Nov 2009 11:09:18 GMT

تابستان دو سال پیش، سفری طولانی به زادگاهم تبریز داشتم و فرصتی پیش آمد تا فارغ از دغدغههای روزانه کاری و درسی، یکی از بهترین کتابهای تحلیلی - تحقیقی دربارهی تاریخ مکتب تشیع را مطالعه کنم. این کتاب «مکتب در فرایند تکامل» نام دارد که به قلم یک محقق روحانی ساکن در آمریکا، به نام دکتر حسین مدرسی طباطبایی نوشته شده است. شیوهی بحث او در این کتاب، واشکافی تاریخی مکتب تشیع و تبارشناسی پارهای از اساسیترین باورهای شیعیان امروز است. نویسندهی این کتاب، هرچند تصریح دارد که کتاب او محتوایی کلامی و اعتقادی ندارد و در این تحلیل و واشکافی تاریخی، قصد ابطال و اثبات هیچکدام از باورهای تشیع را نداشته است، مطالعهی این کتاب تأثیر انکارناپذیری در میزان جزمیت و استواری باورهای شایع، اما تنقیحناشدهی ما شیعیان خواهد گذاشت. شاید از همین رو بود که چاپ این کتاب در ایران، که در حقیقت، ترجمهای از متن انگلیسی آن است که یازده دوازده سال پیش، در آمریکا چاپ شده است، موجی از نقد و اعتراض، و گاه تحسین و تأیید را در محافل دینپژوهی و حوزوی کشور به پا کرد و کسانی شتابان دست به قلم بردند تا ادعاها و استنادات نویسندهی کتاب را بیپایه و لرزان جلوه دهند.

به هر حال، لذتی که از خواندن این کتاب برای من دست داد، در کمتر مطالعهای سراغ داشتم. همان زمان، همزمان با خواندن کتاب، نکاتی را که به نظرم جالبتر میرسید، یادداشت کرده بودم که در گوشهای از هارد دیسک رایانهام، افتاده و خاک میخورد! امروز که داشتم سر و سامانی به فایلهای پراکنده میدادم و هر یک را در فولدر مخصوص به خود میگذاشتم، چشمم به این یادداشتها افتاد و خاطرهی مطالعهی این کتاب در ذهنم زنده شد. با خود گفتم خوب است این نتها را در وبلاگ بگذارم تا دوستان خواننده نیز تصویری اجمالی از محتوای این کتاب به دست آورند؛ شاید ترغیب شدند و دستی در جیب بردند و خریدندش و خواندند! البته همینجا بگویم که این یادداشتها نظم منطقی و معناداری ندارند و صرفاً قطعاتی از این کتاب تقریباً مفصلاند:

_ روزگاري شيخ بهايي، دانشمند نامور آغاز قرن يازدهم هجري،‌گفته بود كه اگر كسي در راه دست یابی به حقيقت، بکوشد، اما در تشخيص آن به خطا افتاده و ديني به جز اسلام برگزيند، چنين شخصي نزد پروردگار مسئول و معاقب نيست و با وجود عقیدهی نادرست خود، در آتش دوزخ معذب و مخلد نخواهد بود. این سخن يادآور سخن غزالي در فيصل التفرقه كه در آن، يهوديان و مسيحيانی را كه نه از سر عناد، بلکه به واسطهی سوء تشخيص يا عدم دريافت پيام اصلي اسلام، ‌بدان ايمان نياورند ناجي ميداند) صص 18 و 19).

_ شهادت امام رضا در سال 203 هجري نقطه عطفي در تحكيم جريان مفوضه بود. از آنجا كه جانشين امام رضا، حضرت جواد الائمه كودك بود، امامت ايشان راه را بر اقناع شيعيان بر پذيرش ويژگيهاي فرابشري ائمه هموار ميكرد. زيرا يكي از بهترين راهها براي تبيين اين پديده آن بود كه معتقد باشند، ائمه صرف از نظر سن و سالشان، داراي علم و عصمتي خدادادي هستند و لزوم تبعيت از آنها نيز به همين دليل است (صص 78_82).

_ دانشمندان و علماي ديني قم كه طي قرون سوم و چهارم بالاترين مقام علمي شيعيان محسوب ميشدند، به شدت مخالف عقايد مفوضه بودند و معتقد بودند كه هركس اشتباه و سهو را در پيامبران و ائمه (در امور غير شرعي) انكار كند، غالي است (ص94).

_ گروهي از دانشمندان قم حتي ميگفتند كه ائمه هرچند مفروض الطاعه و به نص و وصيت،‌ رهبر جامعه اسلامي و جانشين پيامبرند، در نحوهی علم به شريعت با ديگر دانشمندان ديني فرقي ندارند، يعني آنان نيز براي كشف احكام جزئيهی فرعيه به اجتهاد و استدلال متوسل ميشوند و از راه عرضه فروع بر اصول به احكام دست مييابند. بنابراين فرق آْنان با ديگر علماي شريعت اين است كه چون به ناچار، شريعت مانند هر نظام قانوني محتاج به مرجع عالي تشخيص و تفسير است، اين گروه از دانشمندان مفسر قانون، به نص پيامبر به اين مهم نصب و براي اين كار معين شدهاند و مسلمانان همانطور كه در ساير موارد از عبادات و صوم و صلاة و غيره بايد مطيع فرمان پيامبر باشند در اين زمينه هم از فرمان آن حضرت بايد پيروي كنند؛ وگرنه هيچ خصوصيت نه در طبيعت و ذات ائمه و نه در نحوه و منبع و سرچشمهی علم آنان با سايرين وجود ندارد(ص 94).

_ شهادت ثالثه در اذان (یعنی اشهد أن علیاً ولی الله) از ابداعات مفوضه بود كه فقهاي بزرگ شيعه تا سالها در برابر آن مقاومت ميكردند. اما در سال 907 هجري قمري، شاه اسماعيل رسماً دستور داد وارد اذان شود. پس از آن نيز پارهاي از علماي شيعه در برابر شيوع و سنت شدن آن مقاومت ميكردند(ص 99).

_ اصطلاح "ولايت تكويني" كه در كتب حكمت متعاليه راه يافته است، يادگار جهانبيني مفوضه است (ص106).

_ در نيمهی اول قرن دوم هجري، گروهي از شيعيان كه با سكوت و خوشتنداري امام باقر و صادق (ع) مخالف بودند، به شاخهی حسني خاندان پيامبر رو آوردند و فرقهی زيديه را تأسيس كردند. اين اختلافات در زمان به امامت رسيدن امام صادق به اوج رسيد و حتي برخي از اصحاب امام باقر نيز در پذيرش او به عنوان امام ترديد داشتند (صص 112 و 113).

_ بعد از وفات امام صادق، گروهي كسي را به جانشيني ايشان نپذيرفته و در امامت ايشان توقف كردند و گروهي فرزند ايشان اسماعيل را به رغم اينكه پيش از وفات پدر از دنيا رفته بود با اين توجيه كه او نمرده، بلكه از نظرها پنهان شده است به امامت پذيرفتند و فرقهی اسماعيليه را تشكيل دادند. اما اكثر شيعيان معتقد به امامت عبدالله فرزند ديگر ايشان گرديدند كه پس از فوت زودهنگام او، به حضرت موسی بن جعفر گرويدند. از اين ميان، گروهي گرايش به عبدالله را از اساس اشتباه تلقي كردند و گروهي او را نيز در عداد ائمه به شمار آوردند (صص 114_123).

_ پس از درگذشت امام موسی بن جعفر باز جامعهی شيعي با بحران مواجه شد. در آغاز، اكثر شيعيان معتقد شدند كه او قائم آل محمد است و به زودي دوباره ظاهر ميشود. از اين گروه، تعدادي به همين نظر ماندند و امامي را پس از ايشان نپذيرفتند، اما بعدها اكثريت به امامت حضرت رضا گردن نهادند (صص 123_128).

_ كم سن و سال بودن حضرت جواد و حضرت هادي نيز شبهاتي را در ميان شيعيان دامن زد، اما بحراني را ايجاد نكرد (صص 128_132).

_ امام هادي (ع) فرزندي به نام محمد داشت كه قاطبهی شيعيان او را به عنوان امام بعدي احتمال ميدادند. اما محمد پيش از وفات پدر درگذشت و امام هادي حضرت حسن عسكري (ع) را به امامت معرفي كردند. امامت حضرت حسن عسكري با مخالفتها و چالشهايي روبهرو بود و شماري از شيعيان، ايشان را به سبب برخي تفاوتهاي رفتاري با پدرانشان چندان شايستهی امامت نميديدند! (صص 132_142).

_ جريان جعفر كذاب از آنجا شروع شد كه در زمان امام هادي، ميان دو نفر از اصحاب آن حضرت اختلاف افتاد و حتي به مشاجره و درگيري كشيده شد: فارس بن حاتم بن ماهويه قزويني و علي بن جعفر همايي. امام در اين نزاع جانب علي بن جعفر همايي را گرفت و از وكلاي خود خواست كه ارتباط خود را با فارس قطع كنند. اين موضع گيري امام موجب كينه و مبارزهی فارس عليه امام شد و كار به آنجا رسيد كه امام دستور به قتل فارس داد. فارس در همان ايام به گمان اينكه محمد پسر امام هادي، جانشين ايشان خواهد شد، به او نزديك شد و پس از رحلت امام هادي، اين ادعا را نشر داد كه محمد كه از پيش، توسط امام هادي به جانشيني معرفي شده بود، امام پس از خود را جعفر معرفي كرده است نه امام حسن عسكري. امام حسن عسگري در زمان حيات خود با جعفر قطع ارتباط كرد و بين شيعيان ايشان و طرفداران جعفر همواره نزاع و درگيري بود. پس از فوت امام حسن عسگري،‌ خانوادهی ايشان به دو گروه تقسيم شدند: گروهي كه مادر امام حسن عسگري و عمهی ايشان بين آنها بودند، جانب مولود ناديدهی امام يعني امام عصر (عج) را گرفتند و او را امام شيعيان دانستند و گروهي ديگر كه خواهر امام عسگري در ميانشان بود ادعا كردند امامت به جعفر رسيده است. در نهايت، جعفر به محكمهی عباسي شكايت برد و با حكم قاضي، ميراث و ودايع امامت، ميان جعفر، مادر امام حسن عسگري و خواهر ايشان تقسيم شد (صص 142_156).

_ به طور كلي، اعتقاد به اینکه يكي از ائمه در آينده غيبت نموده و سپس به عنوان قائم آل محمد ظهور خواهد كرد در ذهنيت شيعه سابقهی استوار داشت (ص170)، اما چون برخي از طرفداران ائمه، پس از فوت ايشان، با تمسك به روايات مربوط به قائم، تلاش داشتند غيبت آنها را اثبات نموده، در برابر حقيقت رحلت ايشان مقاومت كنند، بسياري از علماي شيعه به چنين رواياتي توجه نداشتند و حتي در جرح و تضعيف آنها ميكوشيدند. اما همين امر بعدها به نقطهی قوت شيعيان بدل شد زیرا امروز كسي نميتواند مدعي شود كه روايات غيبت را خود شيعيان و معتقدان به غيبت امام عصر جعل كردهاند (ص172).

_ در مورد توقيعات حضرت ولي عصر، ذكر اين نكته اهميت دارد كه تا روزگار محمد بن عثمان، اين توقيعات همه به خط اوست (ص 179).

_ در پايان قرن چهارم و پس از طولاني شدن ظهور امام، اكثريت مطلق شيعيان در شك و ترديد و سردرگمي به سر ميبردند و هركدام به نحوي وجود امام غايب را انكار ميكردند (ص 184).

_ درباره شمارهی ائمه هدي روايات زيادي در ميان شيعيان رواج داشت، اما چون شيعيان گمان ميبردند كه همواره از حضور امام بهرهمند خواهند بود، به آنها توجه و عنايتي نداشتند و اين روايات ابزار ديگر فرقهها و گروهها براي پيشبرد اهداف و نظريات خودشان قرار ميگرفت. اما بعد از غيبت حضرت حجت، توجه به اين روايات رواج يافت و شيعيان متوجه شدند كه پيامبران و امامان پيشين، هركدام به نحوي به عدد و شمارهی ائمه، اسامي آنها و غيبت آخرين آنها را اخبار كردهاند (صص 194_199).

_ عموم شيعيان در قرون آغازين، مخالف بحث و فحصهاي كلامي بودند و ائمه نيز در جاهايي آنها را از ورود به اين مباحث برحذر ميداشتند. اين رويكرد از آن رو بود كه آنها معتقد بودند در زمان حضور امام، تكليف اختلافات و مسايل ديني با رجوع به ايشان مشخص ميشود و جايي براي استدلال و به كارگيري مستقل عقل نيست؛ با اين حال،‌ برخي از شاگردان و شيعيان ايشان، بنا به ضرورت و با عناوين ثانوي به اين مباحث روی میآوردند (صص204_205).

_ استفاده از عقل به عنوان ابزار،‌ و نه منبع معرفت، تا اواسط قرن سوم هجري به عنوان مشخصهی كلام شيعه باقي ماند، اما بعدها با شيعه شدن برخي از علماي معتزلي و مراوادات شيعه و معتزله، اين شاخهی كلامي بيشترين تأثير را در كلام شيعي گذاشت (صص209).

آیا می توان از نظام حقوقی عاشقانه سخن گفت؟

shekastefaryad — Thu, 05 Nov 2009 22:04:18 GMT

استاد مطهری در یکی از کتاب هایش به نام «انسان کامل» که مجموعهگفتارهایی است در مورد شخصیت علی بن ابیطالب(ع)، روایتی از امیرالمؤمنین نقل میکند بدین مضمون که هرچند در روابط فردی، «جود» بر «عدل» برتری دارد، در نظام اجتماعی، اولویت با عدل است. سپس توضیح میدهد که چرا قوام و نظام اجتماع را نمیتوان بر پایهی «جود» نهاد و لازمهی حفظ و پایداری و سلامت اجتماع انسانی «عدل» است.

این نقل قول از مولا امروز در جلسهای از نوع همان جلساتی که در یادداشت گذشته ذکرش رفت، به کارم آمد. در این جلسه بحث بر سر این بود که آیا میتوان نظام حقوقی خانواده را بر پایهی عشق و دوستی بنا کرد یا خیر. مبنای بحث مقالهای بود از یک حقوقدان که رویکرد غالب در تفسیر و اجرای قوانین خانواده و زناشویی را مبتنی بر نگرش «کامجویانه» دانسته و معتقد بود در این نظام، زن چونان کالایی است که خرید و فروش میگردد و ارزش او تنها به میزان برآوردن نیازهای جنسی همسر سنجیده میشود. او بر این باور بود که این رویکرد باید دگرگون شده، نگرش عاشقانه بر جای نگرش کامجویانه بنشیند . در رویکرد عاشقانه، ارتباط میان زن و شوهر نه برمبنای کامجویی مرد، که بر اساس عشق رومانتیک متقابل و عشق «فیلیا»یی به فرزندان بنیان گذاشته میشود (عشق فیلیایی در یونان باستان مقامی بالاتر از عشق جنسی داشت و به معنای دوستی یکسان و بیتمایز با تمام آدمیان بود).

اما به باور من، بنا نهادن نظام حقوقی بر پایههای سابجکتیوی چون عشق و دوستی و الفت و ایثار، نه ممکن است و نه مطلوب. حقوق جایگاهی ویژه دارد و این جایگاه با آنچه ما از «اخلاق» انتظار داریم، متفاوت است. آنچه نظام حقوقی را شکل میدهد، وجدان عمومی جامعه نسبت به عدل است. حقوق پروای این را دارد که در مناسبات اجتماعی، هیچ کس فراتر از حق خود نخواهد و چیزی از حق دیگران فروگذار نکند. به عبارت دیگر، شأن حقوق فراهم آوردن «حداقل»های لازم برای زندگی انسانی و مهیا ساختن بستری است که کمترین میزان منازعه و مخاصمه در جامعه پدید آید. اکثریت جامعه را انسانهای متوسطی تشکیل دادهاند که نه شرورند و نه قدیس؛ و حقوق آییننامهای برای تضمین صلح و آرامش و امنیت در میان متوسطان است. البته این به معنای فروکاستن روابط انسانی به حداقلهای قانونی و حقوقی نیست. انسان ساحات و ابعاد وجودی دیگری نیز دارد که عشق و احسان و ایثار از جملهی آنها است. اما این خصال را در قالب قانون و حقوق ریختن، به معنای نابودی و بیمعنا شدن آنها است. عشق و احسان و ایثار آنگاه تعالی آدمی را در پی میآورد که مختارانه و آزادانه باشند و هر اجبار و اکراهی در این ساحتها اساس آنها را به تباهی میکشاند.

بنابراین اگر در نظام حقوق خانواده، اشکال و ایرادی هست، که هست، بدان سبب نیست که جای مفاهیمی چون عشق و الفت و ایثار در لابهلای سطور آن خالی است؛ بلکه به باور من، از آن رو است که اولاً پارههایی از آن با وجدان عمومی «اینجایی و اکنونی» جامعه از عدل و یا همان «عدل زمانه» ناسازگار است، و ثانیاً آنچنان که تدوین شده است، اجرا نمیشود. به بیان دیگر، آنچه امروزه در دادگاههای خانواده و کیفری ما میگذرد و احکامی که در آنها صادر میشود، غالباً نه با عدل زمانه سازگار است و نه با فلسفهی حاکم بر همین قوانین موجود. بنابراین راه اصلاح نظام حقوقی موجود، گشودن آغوش آن بر روی عدل زمانه است نه آمیختنش با اموری که با شأن و مقامش همخوان نیست.

یک هفته با عشق

shekastefaryad — Mon, 26 Oct 2009 04:02:18 GMT

هفتهی گذشته باید برای جمعی از دوستان که در حلقهای مطالعاتی گرد هم آمدهاند، کنفراسی در باب نسبت عشق و فلسفه ارائه میدادم. پیش از این، تأمل و مطالعهی چندانی در این مورد نداشتم و تنها منبع دم دستی که در اختیارم بود، شمارهای از مجلهی توقیفشدهی «مدرسه» بود که پروندهای در باب عشق و دوستی داشت. دو سه کتاب، از جمله «هنر عشق ورزیدن» اریک فروم و «ضیافت» افلاطون را هم گیر آوردم و تقریباً کل هفته را به قول جوانهای امروز «لاو میترکنوندم»، البته به شیوهی نظری! از مجموع مطالبی که خواندم، موارد زیر بیشتر از همه ذهنم را مشغول کرد:

1. فمینیستها عموماً با پدیدهی عشق مشکل دارند و آن را ابزاری در دست مردان برای تثبیت موقعیت برتر خود نسبت به زنان میدانند. طیفهای رادیکال آنها حتی تمایلات جنسی را برآمده از اقتضائات و تحمیلات جامعه میدانند که میتوان با تغییر مناسبات و تعاملات موجود در جامعه، از شرّ آن خلاص شد و وقتی تمایل جنسی زحمت را کم کرد، عشق نیز که چیزی جز جست و جوی مؤدبانه و رمانتیک سکس نیست، رفع شر خواهد کرد.

2. راسل عشق را به معنای کشش به سمت زیبایی یا فضیلت میداند و معتقد است معیارهای هردو را جامعه در ذهن فرد مینشانند. او عشق را هم برای مرد و هم برای زن ویرانگر تلقی میکند، زیرا بر این باور است که تلاش انسان برای «در خور عشق» بودن، زایندهی رقابت و حسادت و نفرت و نزاع در جامعهی انسانی است.

3. خشونت همیشه زاییدهی نفرت نیست. گاهی عشق نیز خشونت میزاید. اساساً ماهیت عشق، خشن و دردآلود و رنجگستر است. انسان عاشق هم خود مشمول خشونت عشق میشود و هم ممکن است معشوق را گرفتار این خشونت کند. آدم وقتی عاشق میشود، به دامنهی درد رنجهایش افزوده میشود، زیرا از آن پس رنجهای معشوق را نیز رنج خود مییابد. تلاش برای دفع و رفع عوامل رنج معشوق و ناکامیهایی که در این راه پیش میآید باز هم بر دامنه و گسترهی رنجهای عاشق میافزاید. اما خشونت عشق گاهی ممکن است معشوق را نیز گرفتار کند. این امر زمانی اتفاق میافتد که عاشق احساس کند آنچه دلخواه معشوق است با آنچه به مصلحت او است ناسازگار افتاده است. در این صورت، اگر استدلال و اقناع و یا شیوههای ترغیبی اثر نکرد، عاشق ممکن است برای اجبار معشوق به انجام آنچه به مصلحت اوست یا بازداشتن او از آنچه به مصلحتش نیست، دست به خشونت بزند و معشوق را بیازارد. اما آیا تضمینی وجود دارد که عاشق مصلحت معشوق را بهتر از او تشخیص میدهد؟ خشونت عاشق علیه معشوق ممکن است برخواسته از این باشد که عاشق تصویر درستی از واقعیات دنیای خارج از ذهن خود و تواناییهای ذهنی و عملی معشوق ندارد. خشونتهایی که از عدم تشخیص مصلحت واقعی معشوق یا ناآگاهی از اوضاع و احوال واقعی حاکم بر ذهن و ضمیر معشوق ناشی میشود، به سرعت رابطهی عشقی میان عاشق و معشوق را به رابطهی مبتنی بر نفرت تبدیل میکند. زیرا معشوق رفته رفته از خشونتهای عاشق دلزده و خسته و بیزار میشود و از سوی دیگر عاشق از رام نشدن و به راه نیامدن معشوق. این وضعیت را اگر در سطح کلانتر و در رابطهی میان حاکمان مدعی عشق به مردم و مردم تحت سلطهشان در نظر بگیریم، میتوانیم نفرتهای پرشماری را که در تاریخ بشری روییدهاند و چهبسا آغازی عاشقانه داشتهاند، تحلیل کنیم.

4. در ادبیات کتبی و شفاهی عاشقانه که از داستانها و افسانهها و حکایتهای عشقی برجای مانده است، آن کس که نقش اصلی نمایش را بر عهده دارد و محور داستان است، عاشق (مرد) است و معشوق (زن) همیشه در حاشیه و بی تحرک و کم جنب و جوش تصویر میشود. تنها نمودی که زن در این داستانها دارد خط و خال و زلف و کمند و قد و بالا است و گاه خندهای و کرشمهای و نازی و خرامشی. هر چه صفت نیکو و پسندیده است، اعم از ایثار و صبر و تواضع و مهربانی و وفاداری و دلیری از آن مرد عاشق است و هرچه صفت نکوهیده از بی وفایی و بد عهدی و کبر و خود پسندی و جفاپیشگی و حتی قتل و غارت، از آن معشوق: در زلف چون کمندش ای دل مپیچ کانجا/سرها بریده بینی بی جرم و بی جنایت.

آیا در دوران جدید، جابجایی این نقشها و بیرون آمدن زنان از نقش کسلکنندهی معشوقی و وارد شدنشان در دنیای پر فراز و فرود و پر سوز و شور عاشقی ممکن نیست؟ این اتفاق دست کم در لایههایی از جامعه در حال رخ دادن است اما هنوز بازتابی در ادبیات نیافته است. اما سؤال اینجاست که آیا شیوهها و بهانههای عاشقی زنان نیز همان رنگ و بوی عشقورزی مردانه را دارد؟ آیا در ادبیات عشق زنانه نیز مدار سخن بر قد و بالا و زلف و کمند یار میچرخد؟ آیا محتمل نیست که در دنیای عشق زنانه، خصال باطنی و ویژگیهای اخلاقی و برجستگیهای انسانی معشوق قدر بینند و بر صدر نشینند؟ پیشبینی خود من این است ادبیات عشق زنانه صفا و ژرفا و وزانت بیشتری خواهد داشت.

تصمیم هایی نو برای آینده ی خودم

shekastefaryad — Sat, 17 Oct 2009 21:30:18 GMT

در چند روز گذشته تصمیمات مهمی برای زندگی ام گرفته ام. احساس می کنم دیگر سنم در حدی نیست که روزگار را به آزمون و خطا بگذرانم. باید خط سیر مشخص و روشنی برای آیندهی خود انتخاب کنم و از آن منحرف نشوم. من در این بیست و هفت هشت سال عمری که از خدا گرفته ام، فعالیت های اجتماعی و علمی مختلفی انجام داده ام؛ از عضویت در بسیج و هلال احمر گرفته، تا انجمن اسلامی دانشگاه و عضویت در احزاب و روزنامه نگاری و ویراستاری و معلمی و کارمندی و ... . اما دیگر نمی شود این طور ادامه داد. منظورم این است که باید یک مشی را اساس قرار داد و کارهای دیگر را چونان فوق برنامه یا در اوقات فراغت دنبال کرد. خیلی تأمل کردم. با خودم ساعتها کلنجار رفتم و دیدم آیندهی خود را جز در لای همین کتاب هایم و کلاس و درس و مدرسه و دانشگاه نمی بینم. تصمیم گرفتم هر کار اجرایی و فعالیت وقت گیر اجتماعی و سیاسی و فرهنگی ام را کنار بگذارم و جز برای فعالیت پزوهشی و آکادمیک، وقت و انرژی و عمر صرف نکنم. البته نمی گویم حوزه های دیگر را به کلی فراموش می کنم، نه؛ بلکه از این پس فقط اوقات فراغتم را به آنها اختصاص خواهم داد نه بیشتر.

دومین تصمیمم عزمی دوباره برای حفظ کردن قرآن است. این کار را در دوران نوجوانی تجربه کرده ام و تا 6 جزء اول کلام الله را هم از حفظ بودم، اما دانشجویی و مشغله های دیگری که پی در پی گرفتارش می شدم، و تردیدی که تا مدتی در فایده ی این کار داشتم، مرا از ادامهی آن باز داشت. اما اکنون به دلایل متعدد دنیوی و اخروی به این نتیجه رسیده ام که آن کار مبارکِ ناتمام را باید تمام کنم. قرآن مبنا و اساس کار علمی و مسیر پزوهشی من است و باید بیش از اینها با آن مأنوس باشم. امیدوارم این بار گذر زمان، این تصمیمم را از رنگ و رو نیندازد.

اما تصمیم سومم در مورد این وبلاگ است. احساس می کنم باید سمت و سوی محتوایش عوض شود. حتی به فکر تعطیلی اش بودم، اما منصرف شدم و فعلاَ خواهم ماند. این وبلاگ قرار بوده کوتاه نوشته هایی در باب فرهنگ و اجتماع و سیاست باشد، اما مدت هاست رنگ سیاست بر آن دو حوزه ی دیگر غالب شده است. از این به بعد به موضوعات سیاسی فقط در حد ضرورت خواهم پرداخت نه تا حد امکان. احساس می کنم گفتنی هایم در این حوزه ته کشیده است و سخت از تکرار و روزمرگی پرهیز دارم. پس از این، از آخرین چیزهایی که خوانده ام خواهم نوشت و تجربه های شخصی ام و اتفاقات و تحولات و تأملاتی که در ذهن و ضمیرم در رفت و آمدند. به سیاست هم در حدی خواهم پرداخت که ربط و پیوندی با تجربه های وجودی و باطنی ام داشته باشد، تا چه پیش آید و چه در نظر آید.

بیانهی سیزدهم موسوی، فراخوانی برای بودن

shekastefaryad — Tue, 29 Sep 2009 16:27:18 GMT

در بیانیه سیزدهم میرحسین موسوی نکته ای بود که برای من بسیار شعف زا و تحسین برانگیز بود. او برخلاف رهبران بسیاری از جنبش ها و نهضت ها که به مبارزه و ایستادگی و تحمل مصائب به امید پیروزی در آینده ای موهوم دعوت می کنند، مردم را به «زندگی» فرا می خواند. او از حامیانش می خواهد که برای پیشبرد آرمان های زیبایشان، زندگی را بیشتر از قبل پاس بدارند. چند وقت پیش با جمعی از دوستان بر روی کتابی از اریک فروم بحث می کردیم به نام «داشتن یا بودن». نمی دانم آیا می شود محتوای بیانیه ی اخیر موسوی را با محتوای آن کتاب مقایسه کرد یا نه؛ اما وقتی این بیانیه را می خواندم، قبل از هرچیز نوشته های آن کتاب در ذهنم تداعی شد. ما بیشتر از اینکه به بودنهایمان ببالیم به داشتنهایمان بالیدهایم. همه جا شنیده ایم: «استقامت داشته باش»، «جرأت داشته باش»، «امید داشته باش»، «بیم داشته باش» و ...؛ اما میرحسین این بار گویا حرف جدیدتری می زند؛ او میگوید: «بیشتر باش»، «زندگی را بیشتر نمودار کن»، «حیات را بزی». یعنی نیازی نیست که تو برای رسیدن به آرمان های برخاسته از فطرت انسانی ات چیزی کسب کنی، جایی را تأسیس کنی، طرحواره بنویسی؛ آنها همه به جای خود نیکواست؛ اما قبل از آن باید خودت را بیشتر «باشی»؛ باید بودنت را ژرفا ببخشی؛ به عنوان یک انسان اجتماعی، همو که حکیمان «مدنی بالطبع» اش خوانده اند باید طبیعت اجتماعی ات را بیشتر نمودار کنی. اگر دوست و رفیقی داری، با او بیشتر «باش»؛ اگر در جایی عضو هستی، «بودنت» را در آنجا بیشتر کن؛ اگر خانواده و بستگانی داری در میانشان بیشتر «بمان»؛ این بودن ها، باشیدن ها و ماندن ها بیشتر از هر چیز «زندگی» را نمایان تر می کند و زندگی که نمایان شد، مرگ و نفرت رخت بر می بندد. یادم می آید در کتابی که حاوی حکایاتی از مرحوم آیت الله بهجت بود، می خواندم هرگاه کسی از ایشان پند و موعظهای طلب میکرد، تنها یک جمله را تکرار می کردند و می فرمودند: «به آنچه می دانی عمل کن». گویا میرحسین هم در بستر اجتماع و سیاست چنین توصیه ای دارد: «در آنچه بوده ای بیشتر باش».

انتشار یک نظرسنجی مخدوش در خبرگزاری فارس

shekastefaryad — Mon, 21 Sep 2009 08:29:18 GMT

دیروز طبق روال همیشهام، سری به خبرگزاری فارس زدم تا از آخرین تحولات «اون ور» مطلع بشوم. دیدم خبری از قول خبرگزاری فرانسه نوشته است که یک مؤسسهی معتبر بین المللی به نام WorldPublicOpinion در آخرین نظرسنجیاش به این نتیجه رسیده است که ۸۳ درصد ایرانیان، به نتايج انتخابات اخیر رياست جمهوري ايران اعتماد دارند. کنجکاو شدم اصل خبر را در خبرگزاری فرانسه پیدا کنم. هرچه گشتم نبود. البته زبان انگلیسی من تعریفی ندارد و احتمال دادم بوده ولی من پیدایش نکردهام. این بود که نام خود مؤسسه را سرچ کردم تا ببینیم سایتی، وبلاگی دارد یا نه. بعد از چند بار کلیدواژه دادن و سرچ کردن، بالاخره جناب گوگل سایت این مؤسسه را پیدا کرد و دیدم درست است؛ یک نظرسنجی با این مضمون انجام دادهاند. با همان فهم شکسته بسته انگلیسیام شروع کردم به خواندن متن گزارش این نظرسنجی. نظرسنجی در اصل مربوط به نگرش ایرانیان در مورد رابطهی کشورشان با آمریکا و تصورشان از صداقت اوباما بود که در بخشی از آن در مورد انتخابات ایران هم سؤال شده بود. شیوهی نظرسنجی هم این طور بوده که یک فرد فارسی زبان از خارج از کشور به حدود هزار و سیصد خانه در ایران تلفن کرده و سؤالات خود را پرسیده است. همین اطلاعات کافی بود که مطمئن شوم به نتایج نظرسنجی نمی شود اعتنا کرد. با این فضایی که در ایران وجود دارد، اگر کسی از خارج از کشور به خانهی ما هم زنگ بزند و بپرسد آیا شما احمدی نژاد را رئیس جمهور قانونی خود میدانید یا نه، چنان جرأتی در خود سراغ ندارم که بگویم نه، چه برسد به مردم عادی! به هر حال، آن قسمت از گزارش را که مربوط به این موضوع بود، به دقت چند بار خواندم و دیدم آن بیچارهها خودشان هم اعتراف کردهاند که نتایج نظرسنجی در بخشی که مربوط به اعلام نظر در مورد کاندیداهای ریاست جمهوری است، قابل اتکا نیست، چون این مؤسسه دریافته که «تعداد بسیار زیادی» از پاسخدهندگان ایرانی علاقهای به اظهار نظر در این موضوع نشان نمیدهند. یافتههای نظرسنجی هم نشان میداد که فاصلهی واقعیت با آنچه در این گزارش آمده، بسیار زیاد است. مثلاً ۸۷ درصد پاسخ دهندگان گفته بودند که در انتخابات شرکت کردهاند، در حالی که آمار رسمی وزارت کشور مشارکت را ۸۵ درصد نشان میدهد. یا فقط ۵۵ درصد آنان گفته بودند که به احمدی نژاد رأی دادهاند در حالی که آمار رسمی ۶۴ درصد است. یافتهها در مورد موسوی جالبتر بود، چون فقط ۱۴ درصد گفته بودند به موسوی رأی دادهاند درحالی که آمار رسمی این میزان را ۳۳ درصد نشان میدهد. در این میان، ۲۶ درصد هم از جواب دادن امتناع کرده بودند. این رقمها چنان دور از واقع است که گویا خبرگزاری فارس (یا خبرگزاری فرانسه) مصلحت ندیدهاند به آنها اشاره کنند و فقط همان جملهی اول این بخش را آوردهاند که میگوید ۸۳ درصد ایرانیان به نتایج انتخابات اعتماد دارند. البته یکی از این دو خبرگزاری در همین آمار نیز کمی دستکاری کرده است، چون رقمی که در متن اصلی گزارش آمده، ۸۱ درصد است نه ۸۳ درصد. اما جالبترین نکته همین بود که خود مؤسسهی نظرسنجیکننده احتمال داده که این درصدها با واقعیت سازگار نباشد و تصریح کرده که نمیتوان واقعیت موجود را با این آمار تخمین زد. حال من نمیدانم خبرگزاری فارس یا فرانسه با چه انگیزهای یک نظرسنجی مخدوش را بدون ذکر این نکته در لیست اخبار خود قرار دادهاند. انشاء الله که قصدشان فریب افکار عمومی نبوده است!

شکست یک تابو به دست احمدی نژاد

shekastefaryad — Fri, 04 Sep 2009 14:22:53 GMT

در کنار همهی تلخیهایی که در روزهای بعد از انتخابات بر کامم نشسته است، نمیتوانم خوشحالی خود از شکسته شدن یکی از تابوهای بی‌اساس تاریخ جمهوری اسلامی ابراز نکنم. در زمانهای که دولت‌های عراق و افغانستان نیز به توانمندی زنان در عرصه‌های مدیریتی گردن نهاده و در کابینه‌های خود از وجود آنها بهره جسته‌اند، یک رسم نانوشته و دور از عقل و منطق در کشور ما باب شده بود که زنان نباید وزیر بشوند. معلوم نیست این ممنوعیت نانوشته را برخی از متون دینی استخراج کرده بودند یا سیطره‌ی نگاه مردسالارانه در تار و پود حاکمیت بود که چنین اقتضا می‌کرد. من با مطالعات محدودی که در متون اسلامی دارم، بعید می‌دانم چنین نگاهی برآمده از اسلام باشد. در قرآن کریم که پایهی اعتقادات و احکام دین ماست، حتی یک آیه نمی‌توان یافت که زنان را از تصدی مدیریت و راهبری بخش‌های گوناگون جامعه منع کرده باشد؛ بلکه برعکس می‌توان نشانه‌هایی یافت که قرآن بر توانمندی مدیریتی زنان صحه می‌گذارد. تمجید از ملکه‌ی سبا نمونه‌ای از این تأییدات قرآنی بر مدیریت زنان است که در آیات بیست تا چهل و چهارم سوره‌ی نمل مطرح شده است. آنچه برخی از روحانیان و متدینان را به مخالفت با مدیریت زنان می‌کشاند، برخی روایات محدود وارد شده در متون حدیثی است که غالب آنها به لحاظ سند یا دلالت قابل اعتنا نیستند و اگر هم باشند، با توجه به میزان رشد و آگاهی زنان زمان ائمه و نقش‌هایی که به صورت طبیعی در جامعه عهده‌دار شده بودند، ناظر به همان دوران است و تعمیم آنها به دوران حاضر، دلیل محکمی ندارد. البته کند و کاوهای فقهی در این مسئله وظیفه‌ی فقهای بزرگوار است و از آنجا که فقه شیعه همیشه به پویایی و سازگاری‌اش با تحولات زمان بالیده است، توقع می‌رود حضرات تقیه و سکوت را در این باره کنار بگذارند و بدون ملاحظه‌ی خوشایند و بدآیند این و آن، دامن اسلام را از تعارض با دانش و خرد پاک نمایند.

البته من گمان نمی‌کنم هیچ کدام از رؤسای دولت‌های بعد از انقلاب، به لحاظ عقیدتی مخالف وزارت زنان باشند. تیپ فکری همه‌ی آنها از مرحوم مهندس بازرگان گرفته تا سید محمد خاتمی به گونه‌ای بوده است که مخالفت با مدیریت بانوان در آن جای ندارد. اما اینکه چرا این گره نه در دولت‌های روشنفکرمآب، بلکه در رادیکال‌ترین دولت اصولگرای تاریخ این نظام گشوده می‌شود، خود از پیچیدگی‌های طنزآمیز ساختار قدرت در جمهوری اسلامی حکایت دارد. هیچ‌کدام از رؤسای دولت‌های گذشته، نه شجاعت این اقدام را داشتند و نه مانند رئیس دولت نهم از پشتوانه‌ی حمایتی کانون‌های مهم قدرت برخوردار بودند. اما احمدی‌نژاد با اتکا به جسارت شخصی و تکیه‌گاه‌های مطمئنی که در نظام دارد، این تابوی تاریخی را شکست و ‌‌‌خواسته یا ناخواسته،‌ یکی از آرزوهای دیرینه‌ی جریان روشنفکری ایران را تحقق بخشید. فقط ای کاش این همه حرف و حدیث در اساس مشروعیت دولت او نبود تا پژواک حمایت‌آمیز اقدام خود را در میان خیل زنان و روشنفکران و تحول‌خواهان به تماشا بنشیند.

اگرهای بی فرجام!

shekastefaryad — Fri, 07 Aug 2009 20:30:18 GMT

بر اساس اعلام منابع رسمی نظام، محمود احمدی نژاد با کسب اکثریت قاطع 24 میلیون رأی رئیس جمهور ایران است. با این حال، هیچ کدام از نامزدهای دیگر ریاست جمهوری و قاطبهی طرفداران آنها که طبق اذعان همان منابع، دست کم 13 میلیون نفر را تشکیل میدهند، این نتیجه را باور ندارند و معتقدند در فرایند انتخابات، دستکاری و تقلب شده است. بیایید فارغ از اینکه طرفدار دولت باشیم یا حامی معترضان، از خود بپرسیم، چه شرایطی اگر حاصل میشد، سخن امروز معترضان گوش شنوایی پیدا نمیکرد و این گزارهی مورد ادعای رهبری که «نظام اسلامی اهل خیانت در آرای ملت نیست»، بی هماورد تلقی میشد. برای پاسخ به این پرسش، باید دست کم به چندین ماه پیش از انتخابات بازگردیم و از آنجا شروع کنیم. اگر برخی از سران نهادهای نظامی و شخصیتهای کلیدی حاکمیت، علناً خط قرمز خود را ورود یک اصلاحطلب به جایگاه ریاست جمهوری اعلام نمیکردند، اگر برخی از اعضای شورای نگهبان و در رأس آن دبیر محترم آن شورا آشکارا و به کرّات از رئیس جمهور و سیاستهای او حمایت نکرده، مخالفان دولت را به انواع اتهامات نمینواختند، اگر هیئتهای اجرایی و نظارت بر انتخابات، صرفاً از هواداران یک دیدگاه خاص سیاسی انتخاب نمیشدند، اگر در مقابل کمیتههای صیانت از آرای نامزدان، جوسازیها و مخالفتهای عجیب و غریبی صورت نمیگرفت، اگر در برابر تحرک سازمان بازرسی کل کشور جهت نظارت بر فرایند انتخابات، آن مقاومت و مخالفت شدید ابراز میشد، اگر در برابر نمایندگان کاندیداها در حوزههای اخذ رأی، دهها و صدها مانع نمیتراشیدند، اگر در روز رأیگیری، تمام کانالهای ارتباطی حاضران در سر صندوق را با ستادها قطع نمیکردند، اگر کار شمارش تمام نشده، شروع به اعلام نتیجه نمیکردند، اگر در طی اعلام نتیجه، نسبت آرای کاندیداها به کل آرا، به صورت یکنواخت پیش نمیرفت، اگر در اعلام آرا به گونهای عجله نمیکردند که فراموش کنند سهمی هم باید به آرای باطله بدهند، اگر در همان شب، اعضای ستادهای کاندیداهای رقیب را بازداشت نمیکردند، اگر پاسخ اعتراض آرام هواداران کاندیداهای معترض را با گلوله و باتوم نمیدادند، اگر چنانکه هاشمی رفسنجانی هم اشاره کرد، از فرصت 5 روزهی رهبری به شورای نگهبان، به نحو مطلوبتری استفاده میشد و در هیئتی که برای رفع اختلاف تعیین شده بود، دست کم چند چهرهی نزدیک به معترضان نیز گنجانده میشد، اگر جوانان مردم سالم به زندان رفته، مرده تحویل داده نمیشدند و اگر دهها مورد از این اگرها که میشد به راحتی بشود اما نشد، تحقق مییافت، به راستی کدام انسان عاقلی حاضر بود به صرف ادعای یک کاندیدای معترض، جان و مال و آینده و خانواده و آبروی خود را به خطر انداخته، به رفتارهایی بپردازد که در ساز کارهای تجربهشدهی ساختار قدرت حاکم، رفتارهایی به غایت پرخطر و بد پیامد بوده است؟

امیر المؤمنین در جملات پایانی نامهی تاریخی خود به مالک اشتر نخعی، استاندار منصوب خود در مصر، مینویسد: «وَ إِنْ ظَنَّتِ اَلرَّعِيَّةُ بِكَ حَيْفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِكَ وَ اِعْدِلْ عَنْكَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِكَ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ رِيَاضَةً مِنْكَ لِنَفْسِكَ وَ رِفْقاً بِرَعِيَّتِكَ وَ إِعْذَاراً تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَكَ مِنْ تَقْوِيمِهِمْ عَلَى اَلْحَقِّ»؛ «اگر مردم بر تو به ستمگرى گمان برد، عذر خود را به آشكارا با آنان در ميانه نِه و با اين كار از بدگمانيشان بكاه، كه چون چنين كنى، خود را به عدالت پروده‏اى و با مردم مدارا نموده‏اى. عذرى كه مى‏آورى سبب مى‏شود كه تو به مقصود خود رسى و آنان نيز به حق راه يابند».

به راستی اگر به این جملهی مولا عمل میشد، امروز هم حکومتگران به مقصود خود، که همان اثبات «اهل خیانت در آرای ملت نبودن نظام اسلامی» بود، میرسیدند و هم مردم در برابر منطق مستدل و رفتار رحیمانه و رؤوفانهی حکومت، به حقانیت و مشروعیت کارگزاران نظام راه میجستند.

دادگاهي بر بنياد «اعتماد»!

shekastefaryad — Mon, 03 Aug 2009 16:28:18 GMT

پخش اعترافات بازداشتشدگان سياسي، در جمهوري اسلامي پديدهي تازهاي نيست. سابقهي اين مسئله حتي به دوران پيش از انقلاب هم ميرسد. ماجراي «سپاس» و پخش تلوزيوني تقاضاي عفو ملوكانه از شاهنشاه آريامهر كه تني چند از چهرههاي شاخص جناح فعلي اصولگرا در آن شركت داشتند، نمونهي روشني از اين مسئلهي پرسابقه است.

من در اين يادداشت قصد ندارم بگويم اعترافها تحت فشار بوده يا استدلالهاي فقهي و حقوقي متعددي بر بياعتباري اقرار در زندان وجود دارد. نكتهاي كه ميخواهم بر روي آن انگشت گذارم اين است كه دادگاههايي اينچنين كه در آنها براي مدللسازي اتهامات، به جاي رو كردن «سند» از رو كردن «اعتراف» استفاده ميشود، صرفاً ميتوانند قشر خاصي از جامعه را دربارهي صحت اين اتهامات قانع کنند. اين طيف خاص همان لايهاي از جامعه است كه به نهادهاي بازداشتكننده و محاكمهكننده «اعتماد» دارند. كوچكترين خدشهاي بر اين اعتماد، وجدان مخاطب را در پذيرش مجرم بودن متهم دچار ترديد جدي ميكند. اين در حالي است كه اگر دادگاه متناسب با استانداردهاي محاكم قضايي روز برگزار شود، آنچه وجدان عمومي را نسبت به تحقق جرم اقناع ميكند، نه «اقرار» متهم، بلكه اسناد ارائهشده از سوي دادستان و قوت استدلال برتر او در گفت و گوي چالشي با متهم و وكيل او در صحن دادگاه است.

طراحان دادگاه اخير فعالان اصلاحطلب، اگر تحليلشان بر اين استوار است كه اكثريت جامعهي ايراني هنوز به آنان «اعتماد» دارند، بايد شادمان باشند كه پروژهي در اختيار آنها به نحو مطلوبي به سرانجام رسيده است؛ اما اگر قرائن و دادههاي متعدد و پالسهاي ريز و درشتي كه از متن جامعه صادر ميشود حكايتي از اين اعتماد نداشته باشد، بايد اين دوستان پذيراي باختي جبراناپذير باشند!

بیم هایی در پی روزنه های امید

shekastefaryad — Wed, 29 Jul 2009 20:46:33 GMT

مقام رهبری در اقدامی ارزشمند، دستور تعطیلی بازداشتگاه کهریزک را صادر کردند. این دستور پس از آن صادر شد که چندین تن از جوانان این مرز و بوم، در زمان بازداشت، مظلومانه جان باختند و صدها نفر از بازداشتشدگان به اذعان چهرههای اصولگرا، با سبعانهترین رفتارها رو به رو شدند. حال که چهرههای جاافتادهی اصولگرا و در رأس آنها رهبری معظم نظام عزم کردهاند قدمی در رفع این مظالم بردارند، اگر به پرسشها و ابهامات زیر عنایتی نشود، بیم آن میرود که این گامهای امیدبخش در همان آغاز راه، ناکام بماند:

1. به جنب و جوش آمدن برخی از مسئولان قضایی و شماری از نمایندگان اصولگرای مجلس برای رسیدگی به وضعیت آزادشدگان، بعد از گذشت بیش از چهل روز از آغاز این روند که با سکوت تأییدآمیز همین حضرات همراه بود، آدم را کمی نگران میکند که مبادا این نمایش رأفت صرفاً برای این چند روز مانده به مراسم تنفیذ و تحلیف برنامهریزی شده است تا برخی از بزرگان و در رأس آنها هاشمی را راضی کنند در قبال این نرمش، آنها نیز دست از قهر و اعتراض بردارند و در این مراسم شرکت کنند؟ بنابراین برای اثبات نادرستی این ادعا باید دید آیا این روند پس از این دو مراسم نیز ادامه خواهد یافت یا خیر.

2. اکنون که ادعای بازداشتشدگان کهریزک در مورد رفتارهای غیر انسانی تأیید شده است، آیا احتمال این وجود ندارد که در سایر بازداشتگاهها نیز چنین شرایطی حاکم بوده، اما هنوز اخبار آن را به گوش مسئولان نرسانده باشند؟ آیا باید جوانان دیگری نیز از دست بروند تا موعد رسیدگی فرا برسد؟ آیا زمان آن فرانرسیده است که هیئتی بیطرف و مورد اعتماد، مأمور تحقیق و تفحص دربارهی تمام بازداشتگاههای درگیر با حوادث گردند؟

3. تعطیلی بازداشتگاه بدون مجازات عاملان و آمران رفتارهای غیر انسانی صورتگرفته در آنها، بازدارندگی لازم را برای عدم تکرار این حوادث نخواهد داشت. اجرای تمام و کمال دستور رهبری مستلزم این است که تمام عوامل آزار و اذیت متهمان در دادگاهی علنی با حضور شاکیان و رسانهها محاکمه شوند تا کلیت نظام جمهوری اسلامی در افکار عمومی داخل و خارج، از شائبهی نقض جدی حقوق انسانی شهروندانش تبرئه شود.

4. ریاست محترم قوهی قضائیه، رئیس محترم مجلس، دادستان کل کشور و شماری از نمایندگان اصولگرای مجلس که امروز برای پاسداری از حقوق متهمان به تب و تاب افتادهاند باید توضیح دهند در یک ماه گذشته که بارها خبرهای ناگواری از درون بازداشتگاهها درز میکرد و صدها خانواده در مقابل زندان اوین و دادگاه انقلاب و دیگر اماکن انتظامی و قضایی برای کسب خبر سلامتی عزیزانشان ضجه میزدند چرا ساکت بودند؟ آیا باید فرزند یکی از خودیها به شهادت میرسید تا آقایان باور کنند اوضاع خراب است؟

5. این روزها شایعات متواتری به گوش میرسد که شرایط حاکم بر چهرههای سیاسی بازداشتشده به مراتب فنیتر، پیچیدهتر و ظالمانهتر از بازداشتشدگان عادی است. عدم تماس تلفنی تعدادی از آنها به رغم گذشت بیش از 40 روز از بازداشت و اجازه نیافتن نمایندگان مجلس برای ملاقات با آنان، نگرانی دوستان و خانوادههای این عزیزان را دوچندان میکند. بیم آن می رود که عواملی قصد آن داشته باشند تا با نمایشی از مهر و رأفت دربارهی بازداشتشدگان عادی، مسئلهی چهرههای سیاسی بازداشتشده و وضعیت آنان را تحت الشعاع قرار دهند. آیا ریاست قوهی قضائیه و دیگر مسئولان مرتبط با این ماجرا قصد ندارند خبری نیز از نبوی و تاجزاده و عطریانفر و صفایی فراهانی و عرب سرخی و ... بگیرند؟